Maison Deman

Hersteld historisch verhaal

Hendrik II van Brabant

Voorvader van Johnny, Carole en Sandrine Deman en van hun neven en nichten Lebon, Tagliafero en aanverwanten — de hertog die Villers voor de eeuwigheid koos.

AOorkonden afzonderlijk te citerenBGeschiedenis van Brabant en VillersCGenealogische lijn van de stamboomTFamiliegeheugen van Johnny

Audioversie · Nederlands

Beluister het verhaal

Hendrik II van Brabant, de hertog die Villers koos.

Men moet de abdij van Villers-la-Ville op een winterochtend binnengaan. Men moet er binnengaan wanneer de nevel nog aan de stenen blijft hangen, wanneer de bomen zwart afsteken en wanneer de wind door de grote glasloze vensters van de abdijkerk waait. En men moet zwijgen.

Want onder dit gras, onder deze losgeraakte stenen, onder de ruïnes die wij vandaag als een romantisch decor bekijken, leefden ooit mannen die baden, monniken die werkten, vorsten die regeerden… en doden die men aan de vergetelheid wilde ontrukken.

Onder die doden bevond zich een hertog: Hendrik II van Brabant. Hij regeerde in het hart van de dertiende eeuw over Brabant en koos Villers als rustplaats. Zijn graf is verdwenen. Zelfs zijn beenderen kunnen niet meer worden geïdentificeerd. Maar zijn keuze blijft bestaan.

Oude wapens van de hertogen van Brabant: een gouden leeuw op een zwart veld
Oude wapens van de hertogen van Brabant, in de collecties van Wikimedia Commons met Hendrik II verbonden. Illustratie: Odejea — bron, licentie CC BY-SA 3.0.

Hendrik werd in 1207 geboren als zoon van Hendrik I, hertog van Brabant, en Mathilde van Boulogne. Zijn vader was een energieke en ambitieuze feodale vorst, altijd bereid oorlog te voeren om zijn invloed uit te breiden tussen Frankrijk, het Duitse Rijk, het prinsbisdom Luik en de rijke handelssteden van de Nederlanden.

Brabant was nog niet de rustige provincie die wij ons vandaag voorstellen. Het was een gebied in wording en een betwist gebied. Leuven, Brussel, Nijvel, Tienen en Antwerpen groeiden, dreven handel, sloegen munten en eisten vrijheden op. Kooplieden wilden zich vrij verplaatsen, vorsten wilden belastingen heffen, heren wilden hun voorrechten behouden en bisschoppen wilden hun macht uitbreiden.

Boven dit alles bevond zich het Heilige Roomse Rijk: immens, ingewikkeld en zonder echte hoofdstad. Hendrik II groeide in die wereld op. De jeugd van een hertogszoon was geen vrije jeugd, maar een voorbereiding. Men vroeg hem niet waarvan hij hield. Men vroeg hem wat hij zou vertegenwoordigen.

Hendrik werd uitgehuwelijkt aan Maria van Zwaben, dochter van Filips van Zwaben en van de Byzantijnse prinses Irene Angelina. Een dynastiek huwelijk was een grens die men verlegde zonder het zwaard te trekken. In het bloed van hun kinderen werden Brabant, het keizerlijke Duitsland en Constantinopel met elkaar verbonden.

Hendrik werd door zijn vader meermaals als gijzelaar afgestaan om een belofte, verdrag of schuld te waarborgen. Vanaf 1221 verscheen hij naast zijn vader in oorkonden. In 1226 werd hij tot ridder geslagen; in 1228 nam hij deel aan een veldtocht tegen de aartsbisschop van Keulen.

Dertien jaar om een territorium op te bouwen

Na de dood van Hendrik I in 1235 werd Hendrik II hertog van Brabant en Lotharingen en graaf van Leuven. Zijn regering duurde slechts dertien jaar.

Hij raakte betrokken bij de conflicten rond het prinsbisdom Luik. Brabant wilde toegang tot de handelsroutes naar Maastricht, Aken en Keulen. Achter de grote woorden over God, feodaal recht en familie-eer lagen vaak een weg, een brug, een tolrecht en een belasting.

Hendrik vocht tegen de invloed van Luik en nam geleidelijk het graafschap Dalhem in bezit. Daarmee opende hij voor Brabant een doorgang naar de Maas en de oostelijke gebieden. Hij voerde dus niet alleen oorlog om de roem; hij bouwde een feodale, versnipperde, maar steeds herkenbaarder wordende staat.

De steden dwingen tot overleg

Terwijl Hendrik vocht en onderhandelde, werden de steden machtiger. Brussel werd rijker, Leuven kwam sterker op, de ambachten organiseerden zich en kooplieden leenden geld aan de vorsten. De hertog bezat de wapens, maar de steden bezaten steeds meer de middelen waarmee die wapens werden betaald.

Hendrik bleef een feodale prins; wij mogen van hem geen moderne democraat maken. Toch begreep hij dat gezag niet langer uitsluitend op geweld kon berusten.

Op 22 januari 1248, enkele dagen voor zijn dood, liet hij zijn testament opstellen. Dat document was ook een politieke daad. Hij wilde de opvolging van zijn jonge zoon Hendrik III verzekeren en verleende zijn onderdanen algemene garanties en een grotere rechtszekerheid. Het was nog geen moderne grondwet, maar de vorst erkende dat zijn macht niet geheel onbeperkt was.

Politieke vrijheden ontstaan niet altijd uit goedheid. Zij ontstaan ook uit een machtsverhouding. Wat telt, is dat de belofte op schrift werd gesteld.

De hertog die Villers koos

Het ruïnekoor van de abdijkerk van Villers-la-Ville
Het koor van de voormalige abdijkerk van Villers-la-Ville, waar Hendrik II van Brabant dicht bij het altaar werd begraven. Foto: Zairon — bron, licentie CC BY-SA 4.0.

Hendrik II stierf op 1 februari 1248 in Leuven, ongeveer tien dagen na het opstellen van zijn testament. Hij was ongeveer eenenveertig jaar oud. Zijn lichaam werd naar Villers gebracht.

De abdij was in 1146 gesticht op initiatief van Wouter van Marbais en zijn moeder Judith. In de dertiende eeuw groeide zij uit tot een van de belangrijkste cisterciënzer centra van Brabant. De machtigen hadden de monniken nodig: zij hadden hun gebeden nodig en een gemeenschap die na hun dood hun naam bleef uitspreken.

Hendrik werd begraven in het koor van de abdijkerk, dicht bij het altaar. Zijn tweede echtgenote, Sofia van Thüringen, werd later bij hem bijgezet. Uit zijn eerste huwelijk met Maria van Zwaben stamden onder meer Hendrik III, Mathilde en Beatrix. Met Sofia kreeg hij een zoon Hendrik, de latere eerste landgraaf van Hessen.

Vooraanzicht van de grafplaten boven de grafkelders van Hendrik II en Sofia
De platen die de plaats van de begraafplaats in het koor van de abdijkerk aangeven. Foto: Antoine Rex — Wikimedia Commons, publiek domein CC0.
Zijaanzicht van de grafplaten boven de grafkelders van Hendrik II en Sofia
Dezelfde plaats van opzij gezien; de platen bedekken de grafkelders die aan Hendrik II en Sofia worden toegeschreven. Foto: Antoine Rex — Wikimedia Commons, publiek domein CC0.

Een verdwenen graf, een blijvend verhaal

De begrafenis van de hertog maakte van Villers een hertogelijke necropool. Maar de grafmonumenten overleefden niet. Aan het einde van de achttiende eeuw werd de abdij opgeheven, verkocht en als steengroeve gebruikt. Mausolea werden vernield, metalen teruggewonnen en beelden verspreid.

Vandaag blijft er niets meer over van het grafmonument van Hendrik II en Sofia. Geen gezicht, geen intact grafbeeld, geen volledige inscriptie. En toch lopen wij, wanneer wij door het koor van de abdijkerk wandelen, door hun verdwenen graf.

De legers zijn verdwenen. De grenzen die hij verdedigde zijn honderdmaal veranderd. Zelfs zijn graf werd vernietigd. Maar de stenen van Villers staan er nog steeds.

Wanneer u Villers-la-Ville bezoekt, houd dan even halt in het koor van de kerk. Kijk naar de vensters die openstaan naar de hemel. Luister naar de wind. En herinner u dat Hendrik II van Brabant hier ooit rustte.

Genealogische status in dit project: Hendrik II van Brabant wordt in Johnny’s bevestigde stamboom als rechtstreekse voorouder behouden. De volledige lijn moet generatie per generatie met de bijbehorende bronnen worden voorgesteld.