Maison Deman

Familiekroniek · Vlaamse kust

De Borny's van Klemskerke

De molen, het getij en de herinnering — een familie geworteld tussen de akkers van Klemskerke en de zandbanken van Vosseslag.

BTranscriptie van een oud krantenartikel CCompilaties en Geneanet-stamboom TFamiliale identificatie van de portretten Te doenAkten en oorspronkelijke krant terugvinden

Audioversie · Nederlands

Beluister het verhaal

De verdronken paardenkar van de familie Borny.

In Klemskerke leeft de herinnering aan de Borny's voort in twee landschappen. Het eerste is verticaal: het hoge houten silhouet van een staakmolen, boven de huizen en hagen uit. Het tweede is horizontaal: het strand van Vosseslag, de Noordzee en haar zandbanken, die soms sneller door het opkomende water worden overspoeld dan mensen kunnen terugkeren.

Tussen die twee horizonten tekent zich een familie af van molenaars, landbouwers, dagloners en strandvissers. De teruggevonden foto's geven dit verhaal vandaag een gezicht. Ze maken het ook mogelijk de geschiedenis nauwkeuriger te vertellen, zonder familieherinneringen te verwarren met wat de bronnen werkelijk bewijzen.

Oude opname van de Bornymolen in Klemskerke achter een hek
De Bornymolen in Klemskerke op 23 mei 1945. Foto van Donald Michael Muggeridge — collectie University of Kent, krediet vermeld door Molenecho's; kopie bezorgd door Johnny Deman.
Oude zijaanzicht van de Bornymolen in Klemskerke
Zijaanzicht van de molen en zijn omgeving, jaren 1950 — collectie Ons Molenheem, krediet vermeld door Molenecho's; kopie bezorgd door Johnny Deman.
Oude prentkaart van de molen van Klemskerke
Prentkaart met het opschrift „Klemskerke (Den Haan a/Zee) — De Oude molen”. Collectie Ons Molenheem; kopie bezorgd door Johnny Deman.

De molen die de naam Borny kreeg

De Belgische databank Molenecho's situeert deze staakmolen aan de Batterijstraat 11, op kadastraal perceel D202e. Hij werd in 1863 gebouwd op grond van het Bureel van Weldadigheid van Klemskerke, voor landbouwer Hubert Joseph Vanbesien. Het was een houten korenmolen met drie verdiepingen.

Op 30 september 1910 werd hij voor notaris Tanger verkocht aan Charles Louis Borny, molenaar te Klemskerke en echtgenoot van Rosalie Vandenberghe. Charles Louis overleed op 14 februari 1911, waarna de molen overging op zijn weduwe en hun kinderen. Rosalie hertrouwde later met Amand Couzyn.

Op 13 oktober 1933 werd de molen verkocht aan Georges Maurice Borny, landbouwer te Klemskerke en echtgenoot van Pockelé. Op 26 augustus 1943 werd hij als monument beschermd. De molen was al sterk vervallen en werd zwaar beschadigd door de stormvloed van 1953. Tijdens een storm in april 1954 stortte hij in. De bescherming werd in 1956 officieel opgeheven nadat zijn verdwijning was vastgesteld.

Het molenaarshuis, Molenrust genoemd, bestaat nog altijd. De erfgoeddatabank vermeldt ook de aangebouwde schuur en stal en een molensteen die tegen de gevel wordt bewaard. Het terrein van de voormalige molen is nog bereikbaar via een metalen hek — dezelfde vertrouwde aanwezigheid die op de oude foto's zichtbaar is.

De molen staat er niet meer, maar de foto's geven de Bornytak een deel van zijn landschap terug.

Een familie uit Klemskerke

De Geneanet-stamboom van Johnny Deman vermeldt Theophile Louis Borny en Emilie Lannoye als de ouders van Michel Marcel Léopold Borny. De door Johnny bezorgde portretten komen overeen met de afbeeldingen die aan hun Geneanet-profielen zijn gekoppeld.

Theophile Louis Borny
Theophile Louis Borny (1874–1945), vader van Michel Marcel. Familiale identificatie bevestigd door het profiel en het portret in de Geneanet-stamboom van Johnny Deman.
Emilie Lannoye
Emilie Lannoye (1875–1959), moeder van Michel Marcel. Familiale identificatie bevestigd door het profiel en het portret in de Geneanet-stamboom van Johnny Deman.
Michel Marcel Léopold Borny
Michel Marcel Léopold Borny (1914–2013), geboren in Klemskerke en overleden in Oostende — familiearchief.

Volgens deze stamboom werd Theophile Louis op 25 februari 1874 in Klemskerke geboren en overleed hij daar op 4 november 1945. Hij wordt als dagloner vermeld. Emilie werd op 27 januari 1875 in Klemskerke geboren en overleed er op 6 juli 1959. Hun huwelijk wordt gedateerd op 12 januari 1899, eveneens in Klemskerke.

Michel Marcel Léopold werd op 25 februari 1914 in Klemskerke geboren en overleed op 12 augustus 2013 in Oostende, negenennegentig jaar oud. In Johnny's werkdossier geldt hij als de bevestigde biologische vader van Jean-Marie Deman: deze afstamming berust op de rechtstreekse bekentenis van Michel Marcel aan zijn zoon. Het gaat om familiale zekerheid, te onderscheiden van een juridische erkenning of genetisch bewijs.

In 1929, op de vijfde zandbank

Een oudere familiesamenvatting sprak over een vissersboot die tijdens een storm was gekapseisd. De Nederlandse transcriptie van een toenmalig krantenartikel vertelt iets anders. Het drama vond niet plaats aan boord van een boot, maar op een bij laagwater droogvallende zandbank voor Vosseslag.

Jeroom en Pieter Borny waren naar de vijfde bank gegaan om aas te zoeken. François, Ingelbertus en Oscar Borny waren er eveneens, met een paard en een kar. Pieter keerde alleen en te voet naar de kust terug.

Rond 9.45 uur, toen het water al hoog stond, probeerden de anderen met de kar terug te keren. Het paard verloor vaste grond onder de hoeven. De meegesleurde en uit evenwicht geraakte kar draaide en verdween onder water. Jeroom sprong eraf en zwom naar het strand.

Oscar wist zijn zoon Henri vast te grijpen en met hem naar de kust te zwemmen. Jeroom ging opnieuw het water in en hielp hen, voordat hij François en Ingelbertus probeerde te bereiken. Uitgeput of door een onwelwording getroffen moest hij het opgeven. Ingelbertus, die niet kon zwemmen, had zich aan François vastgeklampt. De twee mannen verdronken samen.

De bewaarde tekst stelt dat het lichaam van Ingelbertus rond 10.10 uur werd geborgen, terwijl François ondanks zoektochten per boot vermist bleef. Deze transcriptie is momenteel de bron die het dichtst bij een eigentijds verslag staat, maar de krant, publicatiedatum en pagina zijn nog niet geïdentificeerd.

„Den Amerikaander”, het wrak onder het zand

Aanvullend onderzoek bracht twee lokale historische verhalen aan het licht met een element dat in de transcriptie ontbreekt: de kar zou in een oud, voor Vosseslag begraven wrak zijn terechtgekomen, dat bekendstond als „Den Amerikaander”. Een kelle — de geul tussen twee zandbanken — zou zich met het opkomende water hebben gevuld en zo de val hebben verborgen.

In Scheepsrampen voor de „Vlaamsche” kust — Deel VIII, gepubliceerd in 1990, verbindt Erik F. Baeyens dit wrak met de Amerikaanse driemaster Plutarch, die in 1859 verging. Hij vertelt dat vijf mannen 's nachts met een paard en een kar vertrokken waren om zeepieren als aas te zoeken. Door de mist zouden zij de weg zijn kwijtgeraakt. Hij noemt de slachtoffers Engel Borny, 40 jaar oud, en diens neef Frans Borny, 18 jaar. Volgens dit relaas spoelde het lichaam van Engel twee dagen later aan; Frans, het paard en de kar werden nooit teruggevonden.

De Heemkring De Haan noemt 19 december 1929 als datum en vermeldt eveneens de rol van de mist, het getij en het wrak. De kring identificeert het oude schip echter als de Equity, noemt de slachtoffers Ingelbrechtus, bijgenaamd Engel, en Frans, en stelt hen voor als vader en zoon. Volgens deze versie werd Engels lichaam drie dagen na het drama gevonden. Deze verschillen tonen dat het om een late lokale herinnering gaat: waardevol, maar niet vrij van verwarring.

Het door Kusterfgoed gepubliceerde getuigenis van Maurice Borny, de zoon van Oscar, bevestigt de context: kleine kustboeren gebruikten hetzelfde paard voor het werk op het land en voor de strandvisserij. Aas of garnalen zoeken op de banken was dus geen uitzonderlijke bevlieging, maar een gebruikelijke aanvulling op het landbouwbedrijf.

Gekozen formulering: twee leden van de familie Borny verdronken in 1929 bij opkomend tij, met een paard en een kar, op de zandbanken voor Vosseslag. Zij bevonden zich niet aan boord van een boot. Een oud begraven wrak, „Den Amerikaander”, kan rechtstreeks bij het ongeval betrokken zijn geweest; de precieze identiteit van het wrak en verschillende details van het verhaal moeten nog worden bevestigd.

François, Frans, Ingelbertus of Ingelbrechtus?

Familiecompilaties noemden Frans Borny, geboren in 1911, en Ingelbrechtus Borny, die in 1889 geboren zou zijn. De krantentranscriptie gebruikt François en Ingelbertus. Een secundaire genealogische databank stelt een andere identiteit voor: Engelbertus „Engel” Borny, geboren op 28 februari 1873 in Klemskerke en overleden op 19 december 1929, zoon van Augustinus Borny en Barbara Francisca Lems. Dit gegeven stemt overeen met de datum van de Heemkring, maar zou betekenen dat Engel 56 en niet 40 jaar oud was.

Ook de datum moet dus voorzichtig worden gecorrigeerd. 5 februari 1929 was afkomstig uit een oudere familiesamenvatting. De teruggevonden erfgoedverhalen en het profiel van Engelbertus wijzen samen naar 19 december 1929, terwijl op de vermoedelijk eigentijdse transcriptie geen zichtbare datum staat. De overlijdensakten en de oorspronkelijke krant zullen uitsluitsel moeten geven.

Wat de beelden doorgeven

De drie opnamen van de molen bewijzen op zichzelf niet de data van aankoop of bescherming. De portretten vervangen evenmin de burgerlijke akten. Maar ze geven het onderzoek iets wat genealogische tabellen niet kunnen bieden: gezichten, stof en aanwezigheid.

Het verweerde hout van de molen, de hoofddoek van Emilie, de pet van Theophile en het profiel van Michel Marcel brengen de generaties plots dichter bij elkaar. De geschiedenis van Borny is niet langer slechts een reeks namen. Ze krijgt haar dorp, haar horizon en haar getuigen terug.